ÜMİT AKTAŞ’LA OSMANLI ÇAĞI VE SONRASI KİTABI ÜZERİNE SÖYLEŞİ
Ümit
AKTAŞ’ın 1998’de ilk baskısını yapan ve gözden geçirilmiş haliyle 2020 yılında
3. baskısına ulaşan ‘Osmanlı Çağı ve Sonrası’ kitabı, kendi alanında bir işaret
fişeği olma özelliği taşıyor. İnsan hayatıyla kıyaslandığında uzunca bir
tarihsel dönemi kapsayan kitap, geçmiş bağlantılarıyla birlikte Osmanlı’nın
seleflerinden yola çıkarak günümüze dek gelen bir tarihsel yolculuğa çıkarıyor
bizleri. Her ne kadar “olağan ezberlerimiz” arasında fark edilemese de Allah’ın
hiçbir emeği zayi etmeyeceğine inanıyoruz. Yazarla kitabı üzerine uzunca bir
söyleşi gerçekleştirdik.
Söyleşen:
Üstün Bol
– “Tarih,
yaşanırken olduğu kadar yazılırken de hep yeniden inşa edilir” diyorsunuz
kitabın başında. Hakikatten bağımsız olarak “vakanüvisler” tarihi şartlara,
ihtiyaçlara ve döneme göre sürekli değiştirirler şüphesiz. Bu değiştirme resmi
ideolojinin kutsal ihtiyacını karşıladığı gibi geniş kitleler açısından da bir
ihtiyaç değil midir? Bu inanma/iman ihtiyacı olmasa insanlar ciddi sorunlar
yaşayacağı gibi kurulu düzen de tehlike altında kalmaz mı?
–
Her ne kadar tarih deneysel bir bilim olmasa da, deneyimsel yönleri de vardır
ve o nedenle tarih diye bir bilim dalı var. Ne var ki bu bilim dalı
toplumsal bir bilim dalıdır. Yani yoruma, tartışmaya, farklı bakışlara ve
yargılara açıktır. Beri yandan bu bilim ağırlıklı olarak geçmiş toplumlar
hakkında olduğu için, günümüzdeki bir olay hakkında bile çoğu kez nesnel
yargılara ulaşamayan insanların geçmişte yaşanmış olayların gerçekliğine
ulaşmaları daha bir zordur. O nedenle tarihin kurgusallığa kaçan bir yönü de
bulunmaktadır ve hatta ütopizme. Çünkü ütopyalar çoğunlukla bir geçmiş
tahayyülünün geleceğe yansıtılmasıdır. Mesela “ilkel komünal toplum”, Arkadya,
Atlantis gibi.
Bunların
da ötesinde, hemen her devlet veya halk da kendi geçmişine dair mitolojik
efsaneler (mitoloji) üretir. Bunların kısmi bir gerçekliği olsa da, bu kısmi
gerçekliğin dışındaki kısımları toplumun ihtiyacına binaen üretilir. Ve hatta
tarih de benzeri bir yöne sahiptir. Kısmi malzemelerin bütünleştirilerek bir
tasavvura (ideolojiler gibi) ulaştırılması, ister istemez kurgulanmayı
gerektirir. Bu kurgu ise tarihçiler arasındaki yoğun tartışmaların konusudur.
Çünkü her insan, dünyaya kendi durduğu yerden bakmaktadır. Bu kadarını
anlayışla karşılamak ise mümkündür belki ama tüm bu kurguların birer katı
gerçekliğe dönüştürülerek üzerinde amansız kavgalara tutuşulması pek de
anlaşılabilir değildir.
– Yönetim
biçimlerini tarif ederken devletin baba rolüne / Devlet Baba söylemine dikkat
çekip bu “yüzlerce yıllık ataerkil felsefe bilinmeden bugüne dair çözümleme
yapılamaz” diyorsunuz. Bunu söylerken Selçuklu tecrübesindeki kutsal devlet
miti, Osmanlıdan miras padişahın “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” olduğu ezberi
ile yakın zamanda da “Ulu Önder” ve “Milli Şef” adlandırmalarının sistematik
bir tanımlamanın sekülerleştirilmesinden ibaret olduğunu; özü itibariyle her
iki tanımlamanın da “devlet Baba” ve sultanın “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi”
oluşu mitine dayandığını mı söylüyorsunuz?
–
Doğal olarak evet. Çünkü bu roller oldukça eski köklere ve hatta kökenlere
dayanır. Maskeler, sözcükler, ifadeler değişse de, atıfta bulunulan gerçeklik
pek de değişmez. Tabi ki insan akıllı bir varlıktır ve şayet istenirse kökensel
değişimleri de mümkün kılar. Ama iktidar rollerinin üzerinden sürdürüldüğü
kalıplar iktidarlar için yürüyeceği yolları kolaylaştırdığından bunlara pek de
dokunulmaz. Zaten kısmi dokunuşlar da süreç içerisinde yeniden kültürel kodlara
avdet eder. Liderlerin kutsanması ya da devletin ululanması da bu türden
geleneksel kodlara dayanmaktadır. Esasında bu konuda Georges Dumezil, Mircea
Eliade ve Joseph Campell gibi antropologların önemli çalışmaları bulunmakta.
Hatta teslis, haç veya mehdilik/mesih gibi inançların bile oldukça derin
kökenleri vardır ki C. G. Jung bunları insan zihninin temel arketipleri olarak
tanımlamaktadır.
– Uygarlıkları
tarif ederken Türkleri eril karakterli olarak ifade edip, bu fikri Türklerin
savaşçı, avcı, göçebe oluşlarına bağlıyorsunuz. Türklerin tarih içerisindeki
yolculuğuna baktığımızda hiçbir toprak parçasında durağanlaşmadıklarını,
sürekli hareket ettiklerini görüyoruz. Ta ki Anadolu’ya gelinceye, İstanbul’u
alıncaya kadar. Balkanlardan ötesinin bir hayal olduğu ve esasında doğal
sınırların üç aşağı beş yukarı bugünkü sınırlarla oluştuğunu neredeyse bütün
kesimler kabul ediyor. Hükmetme tartışması batı sınırlarından çok doğu
sınırlarıyla ilgili sanırım. Göçebe ve savaşçı bir toplum olarak Türklerin
Avrupa’da doğal sınırlarına ulaşmaları ve kalıcı bir yurt edinmeleriyle savaşçı
/ fetihçi iddialarını kaybettiği ve aynı zamanda erillik iddiasından vazgeçtiği
anlamına mı geliyor?
–
Elbette ki değil. Bu tip karakteristikler kolayca değişmez; sadece farklı
durumlara uyum sağlar. Türkler hâlâ sorunlarını müzakere yerine kavga ile
çözümlemeyi seven bir toplum. Hâlâ devinimsel uğraşları esas almaktalar ve tam
olarak yerleşik hayata geçtiklerini söyleyebilmek de çok zor. Ordularını
kutsamaktalar ve öte yandan dünyanın dört bir yanında fütuhattan tutun,
yardımlaşma, eğitim, çalışma gibi amaçlarla koşturup durmaktalar. Anadolu’ya
geri çekilişleri ise hiç de bile isteye olmadı. Hatta Osmanlı için ideal
yerleşke Balkanlardı. Ve hâlâ oralarda veya Afrika’da tekkeler, okullar, askeri
üsler bulunmakta. Adeta işgal edilen ve kalıcı yapılar yerine, tarihsel
değerleri de dahil sürekli olarak hercümerç olan şehirler, bu devinimin hoyrat
da olsa dur duraksızlığını göstermekte. Öyle ki bir belediyenin kazanılması
veya bir üniversiteye rektör atanması bile fütuhat olarak
nitelenebilmekte. Tabi ki tersi de, hem de seküler cenah tarafından bir düşme olarak
görülebilmekte.
–
Selçuklulardan itibaren imparatorluğun yıkılışına kadar akıncı bir hareket
devletin ana çizgisini oluşturuyor. Bu fetihçi hareketlilik doğudan gelen Moğol
saldırısıyla izah edilebilir mi? Moğol baskısı olmasa Türkler daha doğuda bir
merkezde yurtlanıp kalabilir miydi, yoksa İstanbul özelinde sürekli batıya
doğru hareketlenmenin başka bir motivasyonu mu vardı?
–
Türklerin doğuya ya da batıya doğru sürdürdükleri saldırılar çok da kendilerine
bir vatan arama amacına dayanmamakta. Kitapta da belirttiğim gibi uygarlıkların
çevresinde, uygarlaşmaktan ziyade uygarlıkları (ç)almak gibi bir faaliyeti
sürdürmekteydiler. Bu, avcıl toplumların genel bir
karakteristiği. Tabi ki bu arayışta uygarlıklar kadar coğrafyaların da bir önemi
bulunmakta. Sürekli devinim halinde olmayı sevdikleri için buna uygun araçları
da sevmekteler. O yüzden dur duraklılığı gerektiren okuryazarlıkla araları pek
iyi değil. Ama atı/otomobili, oku/silahları, haberleşmeyi/cep telefonunu
sevmekteler. Moğol baskısının Türklerin hareketini etkilediğini pek
düşünmüyorum. Tam aksine Türkler Moğolları da kendi devinimlerinin içine
çekerek İslamlaştırdılar. İstanbul ise Türklerin hızını kesen, tabir caizse
ayaklarını bağlayan bir etken olmuştur. Tabi ki yeryüzünde hiçbir toplum, bu
cazibenin etkisinden kurtulabilemez. Beri yandan İstanbul, İmparatorluğa bir
ağırlık merkezi olarak doğu ile batı arasında bir simetri sağlamıştır. Bu
simetrinin ihmali imparatorluğun her zaman başına bela çıkarmış, dengeyi
sarsmıştır. Kaldı ki bu salt coğrafi bir denge olmayıp, jeopolitiğe, adalete ve
siyasete dek genişleyen daha derin anlamlara sahip olan kavramsal bir denge.
–
İlk İslam devletinden Osmanlının yıkılışına kadar seçimle başlayan ama
devamında saltanat ve hilafetle ilerleyip tebaanın itaati üzerine kurulu
baskıcı bir yönetim tarzı gelişiyor. Üstelik bu çizgi İslam dışı devletlerde de
hemen hemen aynı. Roma, Bizans, Avrupa devletlerinin hepsi yönetim anlayışında
aynı izi sürüyor. İslam gibi bir öğretiye rağmen nihayetinde bütün devletlerin
aynı baskıcı/otoriter yönetim modelinde birleşmesi Müslüman coğrafya için
sadece “İslam’ın doğru anlaşılamaması” ile izah edilebilir mi, yoksa aynı
zamanda bilinçli bir tercih mi?
–
Atina’daki demokrasi gibi, hemen tüm kadim toplumlarda, toplumsal ileri
gelenlerin oluşturduğu meclisler var. Mekke’de de “karar vericiler”in
oluşturduğu bir “dârünnedve” olduğunu bilmekteyiz. Peygamber (as)’in de bir
“şura”sı olduğu ve işlerini istişare ile yürüttüğü ayetler ile sabit. Hatta
Hikmet Kıvılcımlı cennetle müjdelenenler olarak bilinenlerin gerçekte
Peygamber (as)’in şurâsı olduğunu söylemekte. Hz Ömer’in kendisinden sonraki
“emir”in, “müminlerin emiri”nin seçimini “şurâ”ya bıraktığını da bilmekteyiz.
Hatta Ömer bin Abdülaziz’in de bir “şura sistemi”nden bahsettiğini, Ebu
Hanife’nin “içtihat şurası” oluşturduğunu da bilmekteyiz. Bunlar hep akim
kalmış girişimler ki Malik bin Nebi kadar Muhammed İkbal de meselenin bu yönünü
vurgulamaktalar. Muaviye sonrası sistem, daha çok Pers etkisiyle hanedancı bir melikliğe
doğru sapıyor ve daha sonra da bu durum içselleştirilerek sürdürülüyor;
tartışmaya bile açılmıyor.
Oysaki
Batı’da, bu kabile töresi, yani danışma ve karar verme meclisleri geleneği
sürdürülüyor. İyonya izonomileri kadar Atina demokrasisi de bilinmekte. Roma
İmparatorluğu zaten bir cumhuriyet olarak kuruluyor. İmparatorluğa geçilse de
meclis (senato) varlığını sürdürüyor. İtalya şehir devletleri kadar işlevi
daraltılsa da, Bizans’ın da bir senato’ya sahip olduğu bilinmekte. Mesela Fatih
Sultan Mehmet, Bizans geleneğinden (kanunnamelerinden) yararlansa da, senato
kısmını görmezlikten geliyor. Hatta Osmanlılar da kurulurken beylerden oluşan
bir danışma meclisi veya “ihtiyar meclisi” gibi bir meclis var ama bu meclis de
süreç içerisinde tasfiye ediliyor.
Beri
yandan siyasetnamelerde “şurâ” şartından bahsedilmemekte. İbn Haldun İtalya
şehir devletlerinin şurâ ile yönetildiğinden söz etmekte ama bunun İslam
dünyasındaki karşılığından bahsetmemekte. Hatta demokratik yönetimi, siyasete
ayak takımının burnunu sokması olarak görmekte. Ve hatta ashabdan “cennetle
müjdelenenler”in aslında Peygamberin şurâsı olduğundan da, bilebildiğim
kadarıyla sadece Hikmet Kıvılcımlı söz etmekte. Yani Marxist bir düşünür. Bu da
oldukça manidar değil mi? Bu dikkat eksikliğimizin sebebi, kutsanmış
tarihimizin eleştirel bir okuma kadar sorgulamaya ve farklı bakma biçimlerine
kapalılığı üzerinde de yeniden düşünmek gerekmekte.
–
İlginç bir şekilde İslam’ı benimseyen ilk Türk boyunun Bulgarlar olduğunu
söylüyorsunuz. Aynı zamanda Müslüman olmayan Türk boylarının milli kimliklerini
yitirdiklerinden de bahsediyorsunuz. Bulgarların “‘Bulgarlaşması” Balkanlara
göç ile Hristiyanlaşmaları ile ilgili diyebilir miyiz? Ya da İslam’ın rızaya
dayalı çok toplumlu birlikte yaşama düşüncesi ile Avrupalıların asimilasyoncu
kimyalarının çarpışması mı?
–
Kitaptaki bahis şöyle: “Avrupa Bulgarlarının Hıristiyanlaştığı VIII-IX.
yüzyıllarda, Hazar Bulgarları ise İslamlaşacaklardır. Aynı dönemde Hazarların
bir başka boyu ise Yahudiliği benimseyecektir. Ancak bunlar istisnai vakalardır
ve genel eğilim tektanrıcı, savaşçı ve püriten İslamlıktan yanadır.”
Müslümanlık
temelde etnik asimilasyoncu bir anlayışa sahip olmadığı için, farklı
etnisiteler bu kültür içerisinde varlıklarını koruyabilmiştir. Ama Avrupa
kültürü daha asimilasyoncudur ve o nedenle azınlıklara karşı müsamahasız bir
tavır izlenir. İnsan hakları kavramının Avrupa’da bu kadar derinleştirilmesi,
meselenin olumlu yönleri bir yana, bu tür bir eksiklikten de neşet etmekte.
Hatta bu tür asimilasyoncu bir bakış, İslam dünyasına da ancak modernleşme
sürecinde sirayet etmiştir. Kuşkusuz ki bu dünyanın da eksiklikleri vardır ve
insan hakları konusunda zaafları bulunmaktadır. Ama Avrupa hiçbir zaman İslam
dünyası gibi bir “kozmopolitizm”e sahip olmamıştır.
– Osmanlı
yönetim tarzının özellikle İstanbul’un fethinden sonra ilginç bir biçimde
Bizans etkisinde kaldığını söylüyorsunuz. İlginç dedim çünkü saray ulemasının
İslami kılıflara soktuğu saltanat bireyleri arasındaki oğulların katli gibi
uygulamaların, bugün neredeyse dindar hassasiyetin ölçütü kabul edilen
haremlik-selamlık uygulamasının Bizans sarayı uygulaması olduğunu ve hatta
çarşaf giymenin Osmanlıya Rumlardan geçmiş olabileceğini söylüyorsunuz. Bunlar
ezberimizde olmayan şeyler.
–
Evet, Seyyid Kutub bunu “İslam Kapitalizm Çatışması”nda yazdı. Aliya
İzzetbegoviç ise “İslami Yeniden Doğuşun Sorunları”nda bunun Emeviler döneminde
Romalılardan alındığını söyledi. Ne var ki bu yerel ve tarihsel kültür, benzeri
birçok uygulama gibi Müslüman halklarca içselleştirildi. Bunun yanında saray
kültürü de aynı kaynaklardan devşirildi. Geleneklerin icadı bu gibi yollarla
başlasa da, zamanla kökleri unutularak kadim değerler haline getirilmekte.
Saray, yönetimsel merkez olduğu kadar kültürel üretimlerin de merkezidir. Tabi
tersi de mümkün. Bazen bir halk töresi de yüksek kesimlerce
benimsenebilmektedir.
–
Yerleşik hayata geçilmesiyle birlikte Selçuklu ve Osmanlı tecrübesinde toprak
yönetiminin dikkat çekici bir düzene girdiği görülüyor. Toprağın mülkiyetinin
Allah’a ait olması prensibinden yola çıkan ve köylüyü ezdirmeyen bu sistem
yükseliş döneminin dinamiklerinden biri iken bu düzenin bozulması ile yıkılışın
da temel nedenlerinden biri haline geliyor. Ama aynı dönemde Asya topraklarında
ATÜT (Asya Tipi Üretim Tarzı)’ün yaygınlığından söz edilmekte. Osmanlı
topraklarında toprak yönetimi ve üretim tarzı adil iken, aynı dönemde “Batı”nın
yönetim ve üretim tarzı feodal, baskıcı bir yapıda. Ve yine ilginç bir şekilde
doğu ve batı arasındaki bu farkın hala devam ettiğini söyleyebiliriz. Sanki bir
coğrafya – kader ilişkisi var doğu ve batı arasında.
–
Doğu ve Batı, daha doğrusu ile Avrupa ve Asya arasında birçok farklılıklar var.
Ama Müslümanların ve hatta nebevi geleneğin mekânı olan Afro-Avrasya
kıstağı, daha farklı bir kültür ve farklı bir jeopolitik. Feodalite
Avrupa’ya özgü iken, ATÜT daha Asyatik bir kavram. Çin, Hindistan, bir ölçüde
Mısır gibi. M. Foucault’nun dikkat çektiği gibi, Avrupa’da Atina mahreçli
siyaset mülkiyet üzerindeki bir sorumluluğa dayanırken, nebevî siyaset ise
toplum ve hatta bireylere karşı sorumluluk içerisindedir. Bir ölçüde “Pastoral
yönetim” biçimiyle Avrupa’ya da sirayet etmiş olsa da, bu artık kilise
duvarları arkasına çekilmiş olan ruhbanca bir yönetim biçimidir. Ama gerek
Bizans, gerekse bir yönüyle onun da mirasçısı olan Osmanlı, bu “ara alan”da,
Kemal Tahir’in “kerim devlet” olarak tanımladığı bu tür bir yönetimsel
hassasiyeti sürdürmeye çalışır. Temel kavramı adalet olan bu
siyasal yöntem, şurâsı eksiltildiğinde doğal olarak dengesini yitirmiş ve
tıkanmıştır.
–
Marksizm’in ortaya çıkışının Avrupa’da feodalitenin ürettiği adaletsizliğe
dayandığını söylemek yanlış olmaz sanırım. Feodalitenin temeli de toprak
rejimine dayanıyor. Esasen bir adalet ve isyan çağrısı olduğunu iddia eden Marksizm’in
iktidar olduğu alanlarda kendi sömürüsünü meşrulaştırdığını, kendi egemenlik
alanını genişletmek için işgale girişmekten çekinmediğini tarih bize
gösteriyor. Marx’ın Hindistan’ın işgaline Engels’in Cezayir’in işgaline
“ilerici bir yıkıcılık” adına destek verdiği düşünüldüğünde en “muhalif”
akımlarda bile karşımıza bir doğu-batı çatışması çıkıyor. Ve bu çatışmada
genetik kodlar hiç değişmiyor diyebilir miyiz?
–
Daha doğrusu bir Avrupa-merkezcilik. Öyle ki Avrupa kendisini Doğu’ya bakarak
ve onu aşağılayarak tanımlamıştır. Müstesna bazı düşünürler dışında bu
saplantıdan kurtulan pek fazla kimse de yok. Edward Said’in “Oryantalizm”i bunu
anlatmakta. Beri yandan Jack Goody’nin “Tarih Hırsızlığı” ise “ileri” ve
“merkezî” bir Avrupa tarihinin nasıl icat edildiğini anlatmakta. Marx’ın,
Marxizm’i temellendirmek için tahkiye ettiği tarih de büyük ölçüde bu tür bir
kurguya dayanır. “İlkel komünal toplum”dan başlayan ve tarihe belli bir açıdan
bakışla malul bir kurgudur bu. L. Althusser, bu konudaki şüphelerini ve
itirazlarını “Kriz Yazıları”nda dile getirmekte. ATÜT meselesi ise çokça
tartışılıp bir kenara konulan, Marx’ın bile derinlemesine bir biçimde araştırıp
sonuçlandıramadığı bir aşırı yorumdan ibaret.
–
Malkoçoğlu’nun, Köse Mihal’in, Evranosoğlu’nun Bizans Prensi olması da,
Bulgarların İslam’ı seçen ilk Türk boyu olması kadar ilginç. Osman Bey’in
Malco, Mihail ve Evranos prenslerini sancak beyi yaparak kendi safına aldığını
anlatıyorsunuz kitapta. Bu bizim çizili, yazılı, görsel edebiyatımızı da çocukluğumuzun
kahramanlarını da darmadağın ediyor.
–
Bir çelişki yok aslında. Onların kökeni kahramanlıklarına bir halel getirmez.
Ayrıca o sıradaki süreçte epeyce ihtida edenler var ve bu bir açıdan da Osmanlı
kozmopolitizmini oluşturuyor. Zira imparatorluklar ancak bu tür
kozmopolitizmler üzerinde kurulabilir. Sorun, dünyaya salt ulus devlet
açısından bakan bir bakışın sınırlılıklarında. Neticede devşirme sistemi bile
bu yaklaşımla ilgili. Yani bir bakıma Balkan halklarını da imparatorluğun
bünyesine dahil etmenin bir yoluydu bu.
–
Ordu düzeni yerleşik hayata geçişle birlikte buna göre şekilleniyor. 1. Murat
Hristiyan esirlerden alınan çocuklar ile Yeniçeri Ocaklarını kuruyor ve
yüzlerce yıl devlet üzerinde etkin bir askeri güç teşkil edilmiş oluyor. Toprak
rejiminde adaletten bahsettiğimiz devlet, askeri rejimde ise gayri Müslim
çocuklarını zorla alıp, Müslüman gibi yetiştirip kendisi için risk teşkil
etmeyen bir kulluk sistemi inşa ediyor. Aslında yıkılışına kadar
tebaası üzerinde neredeyse hiçbir asimilasyon hareketine girişmeyen devlet
askeri düzenini asimilasyon üzerine kuruyor. Bu da dikkat çekici bir husus.
–
Tabi bu sadece bir asimilasyon meselesi değil. Asıl önemli olan, kendilerini
Türk beylerinin baskısından azade ve iktidarlarını sınırsız ve sorunsuz bir
hale getirmek isteyen padişahların ürettiği bir yol olması. Yine aynı yolla
devşirme vezirlerle de bu mutlakçı iktidar daha da rahatlatılıyor. Ama hangi
parametreyi kullanırsanız kullanın, her şeyin bir bedeli olmakta ki bunların
birçoğunu öngörmeniz de mümkün değil. zira bu kez de devşirmelerin baskısı
başlayacaktır iktidar üzerinde. Öte yandan devşirmelerin etkinliği Anadolu
halkıyla, Türkmenlerle de bir kırgınlığa yol açacaktır. Günü gelip bağımsızlık
mücadelesi için Anadolu’ya dönüldüğünde orada yoksulluğu kadar kırgın bir
halkla karşılaşılması ve belki hâlâ tam olarak giderilememiş olan devlet-toplum
çelişkisi biraz da buna dayanır.
–
Askeri nizam ister istemez bir din-tarikat düzenlemesini de getiriyor. Yeniçeri
ocakları için Bektaşilik öğretisi resmi Tarikat olarak seçiliyor. İlerleyen
yıllarda Bektaşilik bir saray tarikatı haline de geliyor. Bunda Bektaşiliğin
esneme payındaki genişlik, kullanım alanının rahatlığı tercih sebebidir
diyebilir miyiz?
–
Bir açıdan öyle. Ama Bektaşiliğin ve genel olarak Ahmet Yesevi çizgisinde olan
tasavvufun ve tarikatların Anadolu’nun Müslümanlaşması kadar ayakta
tutulmasındaki rolleri de unutulmamalı. Hatta bu manevi fütûhatçılık çoğu yere
Osmanlı askerlerinden önce gitmiş ve Osmanlı döndüğünde de geriye dönmemişlerdir.
Tabi ki Bektaşiliğin müsamahası, Hıristiyan halkların teveccühünde bir etken
olmuştur. Beri yandan aynı minval üzere kurulu olan ahi ocakları da Osmanlı’nın
neredeyse tüm üretim disiplinini elinde tutmaktaydı. Bu ise bir bakıma Anadolu
mayasını oluşturan en önemli kuruluştur. Tarikata dahil olma, yani süluk, aynı
zamanda bir meslek sahibi olma ve kendi emeğine dayanarak yaşama gibi bir
hassasiyeti de gerektiriyordu. Bu ise Cumhuriyet’in gözden çıkardığı ahlaki bir
üretim sistemi anlamına gelir ki, Avrupa Protestanlığı neredeyse bu anlayış
üzerine dayanır. Şimdilerde ise emeğin kutsallığı kadar üretimin ahlakiliği de
neredeyse unutulmuş hassasiyetler.
–
Bütün bu düzenlemelerden sonra İstanbul’un fethi ile Osmanlı’nın rüyası
gerçekleşiyor. Hanedan içi çarpışmalar, askeri bürokrasinin kontrolsüzce
yükselişi, emniyetçi otokratik düzenlemelerin devlet aklını esir alması bu
tarihten itibaren resmi bir güvenceye kavuşuyor. Bu fetih/zafer aslında kötüye
gidişin de başlangıcı diyebilir miyiz?
–
İmparatorluğa geçiş, ister istemez tüm kurguları da değiştirdi. Bizans sistemi
el altındaki bir pratik olarak, mühtedi Bizans aristokrasisiyle birlikte
Osmanlı bünyesine dahil oldu ve sonuçta Bizans sarayında çok da bir şey
değişmemiş oldu. Sadece Doğu ile Batı arasındaki “adl”a dair şu “jeopolitik”
duruşa riayet etmeyen bir yönetim yerine, buna dikkat eden bir yönetim geçti.
Tabi bu yönetim de zamanla yozlaşacak ve bu duruşun sağladığı meşruiyet giderek
sarsılacak ve çığırından çıkacaktır. Bu tür bir meşruiyet yitimi, iktidarın
sorgulanmasının ve değişiminin de yolunu açacaktır.
–
Türkler ve Safeviler tarih boyunca defalarca karşı karşıya geliyor ama
sonuçları bugüne kadar ulaşan Şii-Sünni geriliminin en belirleyici cephesi
Yavuz’la Şah İsmail arasındaki savaş. Bu savaş temelde bir egemenlik savaşı
iken bir Şii-Sünni savaşı olarak yazıldı tarih kitaplarına. Oysa Yavuz’un
ordusunda Şii Beyler ve askerler, Şah İsmail’in ordusunda ise Sünni Türk
beyleri ve askerleri vardı. Tamamen bir coğrafya savaşı olmasına rağmen, bugün
en Kemalist’inden en muhafazakârına kadar Sünni devlete bağlı ve Şii karşıtı
bir blok var. Bu blok kendi arasında bazen çatışıyor ama bir çeşit kan
kardeşliği hüviyetinde bir çarpışma bu. Ortada büyük bir paradoks var!
–
1400’lü yıllardan itibaren başlayan bu üç yüz yıllık süreçte, İslam
dünyasındaki iktidar çatışmaları daha çok Türkler arasındaki çatışmalar.
Osmanlılar Şeyh Bedreddin’in iktidar kavgasında galebe çalarak aslında
Sünnilikte karar kıldılar. Bektaşilik gibi mutedil bir Şiiliği ise muhafaza ettiler
gerçi çünkü Osmanlı Sünniliği her hâlükârda Arap Sünniliğine göre mutedildir.
Sözgelimi Şii imamların isimleri en çok konulan isimlerdir. Osmanlıların
Sünniliğe yönelişleri ise, aslında Sünni olan Safevi tarikatını giderek Şiiliğe
yöneltti. Buradaki Sünnilik ve Şiilik bir bakıma iktidarların ideolojik
aygıtları olmak, meşruiyetlerini bu yolla sağlamak gibi bir işlev görmekte.
–
Bir yandan temellerini Sünnilik üzerine kuran devlet, öte yandan Sünni öğreti
ile bağdaşmayan uygulamalar yapıyor. Medreselerde resmin haramlığı okutulurken
sarayda gayrimüslim ressamlar davet edilerek resimler çizdiriliyor. İlerleyen
yıllarda devlet dairelerine padişahın resimleri de asılmaya başlanacak. Şeklen
varlığını Sünni bir temele dayayan devlet uygulamada kendi alanında Sünniliği
kolayca göz ardı edebiliyor. Bu açıdan da özellikle 1960 sonrası Türkiye,
selefinin izinde politikalar izlemeye devam ediyor ve bu izlek hala sürüyor
diyebilir miyiz?
–
Sünniliğin bu tasvir yasağı ne kadar doğrudur bilinmez. Daha çok Selefî bir
eğilimi yansıtmakta. Gerçi medreselerin ve toplumun giderek bu tutucu eğilimin
insafına bırakıldığı da bir gerçek. Süreç içerisinde ise, temel meşruiyete dair
sarsılmalar sonucu, devlet (askerî sınıf)’le toplum (reaya) arasında, her iki
yanın birbirine yabancılaştıkları ve birbirinden uzaklaştıkları bir dönem
başlayacaktır. Devletin örfi hukuka dayandığı ama toplumsal alanda Şeriat’a
dayanıldığı bir hukuk karmaşası da bu uzaklaşmayı besleyen etkenlerden biri. Bu
mesafe Batılılaşma ve modernleşme süreçlerinde daha da açılacak ve ortaya adeta
iki sınıf çıkacaktır: Egemen seçkinler ve yoksul halk. Batı’daki yaklaşımlara
pek benzemeyen bir sınıflaşma biçimidir bu ve bir bakıma Batılılaşma süreciyle
de beslenmiştir.
Daha
sonraları bu ayrışma üzerinde merkez-çevre, Batıcılar (seçkinler) ve yerliler
gibi tasnifler de yapılacaktır. Ama elan içerisinde bulunduğumuz şartlarda bu
durumu devlet ve toplum olarak izah etmek daha makul. Sanırım sorunun ifadesi,
kendi ayrıcalıklarını toplumla paylaşmayan egemen bir azınlıkla, bu azınlık
karşısında madunlaşmış ve çaresizleştirilmiş bir halkın yalıtılmışlığında
özetlenebilir. Öyle bir iktidar kurgusu var ki, sonuçta oraya hangi çevre
yerleşirse yerleşsin bir şey değişmemekte ve paradoksal bir biçimde halkın bu
iktidara perestijiyle de bu kurgu desteklenmekte.
–
Size göre devletin kendine çizdiği bu yol aslında Nizamülmülk- Gazali
ortaklığında İbni Sina ve Farabi gibi filozofların tekfirine ve İbni Rüşd
düşüncesinin tasfiyesine dayanıyor. Sünni dünyada giderek Nizamülmülk cephesinin
otoriter, devletçi, muarızlarına yaşam alanı tanımayan ve nakli önceleyen
düşüncesi galip geliyor ve bu tarihten sonra da devlet aklı dediğimiz şey bu
eksende çalışıyor. İlaveten bu yerleşik devlet aklının Osmanlı’da, Osmanlı
karşıtı İT’de, hem Osmanlı’ya hem İT’ye karşı olan yeni cumhuriyette de
yerleşik ve baskın olmadığını düşünebilir miyiz?
–
Tabi ki hayır. Türk, Abbasi ve Bizans gelenekleriyle beslenmiş ve oldukça
katılaşmış bir yapıdan söz etmekteyiz. Kutsal, tanrısal ve hatta tabirimi mazur
görün bir Tanrı-devlet’ten. Üstelik toplumsal kültür tarafından da
içselleştirilmiştir bu gelenek. Öyle ki toplumu en fazla rahatsız eden
hissiyatlardan birisidir devletsizlik. Çünkü Orta Asya’dan çıkarak uzun bir
serüven sonucunda Anadolu’da yerleşen Türkler açısından “devlet”ten başka
güvenilecek bir şey yoktur. Bunu devlete karşı tüm hoşnutsuzlukları aklımda
tutarak söylüyorum. Hâlâ o yerleşik olamamanın tedirginliği yaşanmakta ve bu
nedenle tüm zulümlerine rağmen devlet bir olmazsa olmaz olarak telakki
edilmektedir.
O
nedenle şimdilerde de kullanılan beka meselesinin doğal olarak
toplumsal bir karşılığı bulunmaktadır. Devlet çadırımızın direği, tapınağımızın
kubbesi, seferimizin kılavuzudur. Ancak burada temel bir devletten
söz etsek de, bir devlet aklından söz edebilir miyiz? Bu işte biraz
tartışılabilir bir mesele. Çünkü bu kutsal ve geleneksel devleti kuran akıldan
ziyade güç ve cesarettir. O nedenle tam da o bahsini ettiğiniz Nizamülmülk’le
birlikte siyasetnamelere giren, halifenin seçiminde güç ve el koyma yönteminin
meşrulaştırılmasıdır ki bu zaten Muaviye ile birlikte cari olan bir husustur.
–
İmparatorluğun sonuna doğru muhalif hareketlerle tanışıyoruz. Bunlardan biri
Fedailer hareketi ki bu hareket kanlı bir şekilde yok ediliyor, İTC ise sonuçları
itibariyle epeyce külfete mal oluyor. Fedailer hareketini yok edilmesi
sebebiyle bir kenara bırakırsak İT Cemiyetine bir demokrasi ve özgürlük
hareketi gözüyle değil de, miras paylaşımında anlaşamamış haylaz çocuklar
gözüyle bakabilir miyiz?
–
İTC, Avrupa’da cari olan ulusalcı hareketlerin etkisinde kalan gençler
tarafından kuruluyor. Öyle ki bu gençler içerisinde Fransa’ya veya Almanya’ya
giderek 1871 Paris Komününe veya Almanya’daki devrimci hareketlere katılanlar
var. Ama etkili olan sosyalizmden ziyade milliyetçilik. Zaten dağılan
İmparatorluğun ruhuna uygun olan da bu. Çünkü sosyalizmin cari bir karşılığı,
yani bir işçi sınıfı yok. Felsefi bir maddecilikten de söz edilemez.
İmparatorluk nüfusu da giderek Türklerin ağırlıklı olduğu bir duruma evrilince,
Osmanlılık ve İslamcılık eğilimlerinden sonra sıra nüfus ağırlığına daha çok
tekabül eden Türkçülüğe geliyor. İmparatorluk üzerindeki kavga ise, giderek o
çok uluslu, çok dilli ve çok dinli bir genişlikten, ulusalcı bir darlığa doğru
seyrediyor.
Tabi
bu zihniyet, doğal bir sorumlulukla bu kozmopolit zenginliği korumaktansa,
tıpkı imparatorluktan pay kapmaya kalkan diğer uluslar gibi, ulusalcı bir pay
kapma kavgasına girişiyor. Bu ise imparatorluğu ayakta tutmaya çalışan bir
sorumluluktan, yeni bir ulus yaratmanın heyecanıyla, kendi toplumsal
parçalarıyla savaşa tutuşan bir sorumsuzluğa dönüşüyor. Ermeni tehciri, Rum
mübadelesi, Kürt kırımları vb… Hâlâ sonuçlandırılmamış olan bu tarihsel kavga,
bir itidale ulaşılamamışlık ve temel (ontolojik) bir güvene kavuşamamışlıkla
ısrarla sürdürülmekte. Ulusalcı karakteristik işte bu hercümerç içerisinde
oluşmuş durumda ama o temel ontolojik krizi atlatamadığı da ortada. Zira asli
bakış savaşla sürdürülen bir göçebelikten, barışa dayanan bir yerleşikliğe
geçebilmiş değil. Bir “devlet aklı” ise ancak bu koşulda oluşabilecektir.
–
Abdülhamit bu dönemin en kudretli hükümdarı. Bugün bile hala yeni cumhuriyetin
ne kadar iyi olduğunu anlatabilmek için Abdülhamit’in ne kadar kötü olduğuna
vurgu yapmak gibi bir güvensizliği var seçkinlerin. Bir taraf için Kızıl Sultan
olan padişahın diğer tarafta Ulu Hakan’a dönen kimliği onu objektif bir
tartışmanın dışına savuruyor. Aynı tartışılamazlık kültü pek çok dönem
kahramanı için de geçerli. En basitinden Amerikan muhipleri cemiyetinin
kurucusu Adnan – Halide Adıvar’ın tartışılmazlığı mesela. Bu cemiyet Amerikan
mandasını, Wilson prensiplerini savunuyor ama biz hürriyet, vatan, özgürlük
filan kahramanı diye biliyoruz.
–
Toplumun bu bölünmüşlüğü, uzun yıllar içerisinde maalesef tüm toplumsal
dokuya sirayet etmiş durumda. Hemen her mesele bu bağlamda ele alınıyor,
dolayısıyla nesnel bir tartışma yürütülemediği gibi, sağlıklı bir sonuca da
ulaşılamıyor. Abdülhamid de bundan nasibini almış biri. Uzun hükümdarlık dönemi
ve akabindeki Cumhuriyete gidiş sürecindeki tartışmalar, onu böylesine
birbirine zıt iki karaktere bölmüş durumda. Aslında ise her ikisi de doğru
değil. Mutedil / muhafazakâr bir modernleşme çabası yürütüyor uzun yıllar
boyunca. Savaşla arası iyi değil. Hatta dönemindeki birçok hükümdardan daha
barışçı birisi. Talihsizliği veya hatası, muhalefetin de olduğu bir siyasal
sistemin, yani demokrasinin gücünü ve anlamını kavrayamaması.
Halide
Edip kuşağının şanssızlığı ise başka türlü. Cumhuriyet’i kuran kuşak yeni dost
ve düşmanlar yaratıyor kendisine. Öyle ki “İstiklal Marşı”nı yazmış bir Akif
bile düşmanlaştırılarak memleketten uzaklaşmak zorunda bırakılıyor. Halide Edip
ise döneminin şartları içerisinde bir dayanak bulmak için ABD mandası
(himayesi)’nı savunuyor. Esasında bu mevzu Sivas Kongresinin de baş meselesi.
Konu müzakere edilerek ABD yönetimine yazılıyor. ABD’den bir inceleme heyeti
geliyor ama ABD böyle bir role girmek istemiyor. Çünkü koşullar içerisinde
hâkim güç İngiltere ve bölge onun inisyatifine bırakılıyor.
Sivas
kongresinde manda fikrine itiraz eden ise, isimleri pek de anılmayan
birkaç kişi. Ekseriyet bu fikri benimsediği halde daha sonra sanki böyle
bir şey yokmuş gibi bir havaya giriyorlar. Fatura ise Halide Edip gibi
politikadan uzak kişilere kesiliyor. Zaten Halide Edip ve Adnan Adıvar çifti
de, M. Kemal’in otokrat yönetiminden rahatsız oldukları için yurdu terk
ediyorlar ve benzeri birçok kişi gibi, ancak onun ölümü sonrasında geriye
dönüyorlar.
–
Dönemle ilgili kaynaklarda iki baskın özellik var. İT Cemiyeti çevresi
romanıyla, resmi vakanüvisleriyle ‘kızıl Sultan’ vurgusu yapıp tertemiz, pırıl
pırıl bir İTC tablosu çiziyor. Karşı tarafsa Ulu Hakan imgesiyle İT Cemiyetinin
düşmanla iş birliği yapan barbar katiller olduğunu söylüyor. A. Cemal Kuntay’ın
Üç İstanbul romanını hariç tutarsak tarafların yazın öyküsü bu. Cemal Kutay’ın
dönem yazıları, Halide Edip’in Sinekli Bakkal’ı, Kadir Mısıroğlu’nun döneme
ilişkin kitapları, N. Fazıl’ın nesirleri de öyle. Hatta İlber Ortaylı N.
Fazıl’ın Vahdettin’le ilgili bir meselede belge ürettiğini bile söylemişti.
Entelijansiyada durum bu iken, bırakın sokakta gerçeklerin konuşulmasını
hakikati arayanların bir sonuca varması mümkün mü, neye inanacağız biz?
–
En başta da belirttiğim gibi tarih, daha çok da bu gibi tarafgirlikler
nedeniyle, dahası yaşanılırken yazılan ve hatta çoğu zaman da yazılamayarak
konuşmalarla nakledilen yönleri nedeniyle tam olarak bir “bilim” değil. Tabi
tam olarak bir “bilim” nedir bahsi de ayrı bir tartışma konusu. Kimine göre bu
anlamda herkesin kabullenmek zorunda olduğu “bilim” diye bir statü mevcut
olamaz. Onlara bakarsan sadece anlatılar vardır ve bu anlatılardan bazısı
diğerlerine göre daha fazla etkili, sonuç alıcı veya taraftar sahibidir.
İnsanlar Peygamber (as) için bile kimi sevdiğinden, kimi de düşmanlığından
rivayetler uydurabilirken, tarih nasıl dört başı mamur bir bilim olabilir ki?
Ve hatta şu anda içerisinde yaşadığımız dünyadaki olup bitenler hakkında bile
sadece tarafların fikirleri vardır bir olayla ilgili ve çoğu olayların gerçekliği
genellikle bu kargaşa içerisinde güme gider.
O
nedenle yapılacak şey daha itidalli, tarafgirlerin anlatılarına rezervler
koyarak (ama yine de dikkate alarak), farklı kaynaklardan yararlanarak bir
anlatı üretebilmektir. Ama çoğu bilim insanları bile bu itidale ve nesnelliğe
sahip değil. Olaylara daha çok ideolojilerini savunma ya da karşıtlık
pozisyonuyla yaklaşmaktalar. İdeoloji bir gerçekliktir elbette. Durduğunuz yer
ister istemez bakışınızı da etkiler. Etkilenmediğini söyleyen yalan söyler.
Dolayısıyla toplumsal bilimlerde kendinizce bir gerçekliği öne sürer ve bunu da
savunmaya çalışırsınız. Ama bunları yaparken nesnelliği ve itidali elden
bırakmamalısınız. Açıktır ki matematik ve fizik gibi bilimlerde bile farklı
nesnellik açıları vardır. Ama bu açılar bilim insanını körleştirmemeli ve
meselelere farklı açılardan bakabilme erdemi gösterilebilmeli. Bundan sonrası
akli yeteneğinize, eldeki malzemeleri değerlendirme gücünüze, farklı bakış
açılarını birleştirerek ortaya hakikate yakın bir yaklaşım koyabilme erdeminize
kalmaktadır.
–
Abdülhamit, 2. Mahmut tarzı bir siyasal stratejiyi seçtiğini kendisi söylüyor.
Bu ise onu hem halktan koparıyor, hem de İslamcı aydınlarla arasını açıyor.
Zaten Türkçülerle, Batıcılarla, masonlarla, bürokrasiyle kavga ederken, bir de
İslamcıları karşısına alıyor. Hem geniş bir muhalif kitle var karşısında, hem
darbeler, suikastlar, harici düşmanlar… Bu onu ister istemez içine kapatıyor,
buhranlarını artırıyor, herkesten ve her şeyden şüphe eden bir psikolojiye
sokuyor. İT Cemiyetinin kısa iktidarında işlediği cinayetler, yaptıkları, sebep
oldukları karşılaştırıldığında, Abdülhamit’in 33 yıllık saltanatı daha makul
gelmiyor mu?
–
Biçimsel olarak görünüş bu. Ama tarihe bakış her zaman dar ve geniş bakış
açıları arasında gidip gelir. Dar açıyla söylediğin doğru. Ama geniş açıdan İTC
dönemi de Abdülhamidçi politikalarla birlikte okunmalıdır. Çünkü yapılanların
birçoğu onun politikalarını düzeltmek içindir veya ona tepkidir. Öte yandan
yerel veya küresel şartlar da oldukça değişmiş, dünya bir savaş iklimine
girmiştir. İTClilerin çoğunun genç ve tecrübesiz subaylardan oluştuğu da bir
gerçek. Çoğu sorunlar hakkında sınanmış düşünceleri ve tecrübeleri yok. Ama
iktidarın böylesi bir subaylar kuşağına bırakılması da büyük ölçüde Abdülhamid’in
dar bir çevre ile yürüttüğü siyasal stratejinin, yani otokrat bir
kalkınmacılığın sonucu. Abdülhamid bu yolla toplumu elinde tutacağını düşündü
ama siyasal katılımın da önemli bir ihtiyaç, dahası bir hak olduğunu dikkate
almadı. Açıktır ki insanlar sadece yol-su-elektrik ile yaşayamazlar.
Siyasete katılım, düşüncelerini ifade, özgürlüklerini yaşama, farklılıklarını
ortaya koymak da isterler. Abdülhamid ise Batı ile aramızdaki kalkınmışlık
farkını kapatarak toplumu tatmin edeceğini düşündü. Bu ise onun çağının siyasal
ve toplumsal gerçekliğini kavramaktan ne kadar uzak olduğunu göstermekte.
–
İT Cemiyeti Fransa etkisinde kurulan daha sonra İngiliz güdümünde hareket eden
son olarak da Almanya sevdasıyla yok olan bir yapı. Her ne kadar devamı halen
mevcut ve aktif bir siyaset aktör olsa da her zaman gözü dışarda, bir haber ve
hareket bekleyen bir ürün ve üretim. Esasen yeni bir ulus yaratma fikri de yeni
bir devlet kurma fikri de mevcut değil. Türkçü Moiz Kohen, Ziya Gökalp, Ömer
Seyfettin bir başka çizgiyi tutuyor teşkilatta. Ziya Gökalp her neyse de Ömer
Seyfettin’in onca öyküsünde, yazısında bir kelime eleştiri, bir yanlış yok
örgüte ilişkin. Hümanist, sevimli, halk için vatan için canını hiçe sayan bir
topluluk. Oysa Mithat Cemal Kuntay Üç İstanbul’da her şeyi çok güzel anlatıyor.
Üstelik Abdülhamit’e yönelik iki darbe girişiminden sonra yurt dışına kaçan
İttihatçılar ülkeyi Avrupa devletlerinin işgal ederek Abdülhamit’i devirmesini
isteyecek kadar vatanseverler! Elbette bütün bunlar sarayın hatalarını
gölgelemez ve hafifletmez ama objektif bir değerlendirme için karşılıklı
tarafsızlık gerekmez mi?
–
Elbette ki gerek durumu doğruluğa nispeten daha yakın bir biçimde anlamak,
gerekse düşünce ve bilim haysiyeti açısından yapılması gereken budur. Ama
burada düşüncenin öznesi ile düşünce (ideoloji) toplulukları aynılaştıkları
için, tarafgirliklerden sıyrılabilmiş bir yaklaşımdan söz etmek de oldukça güç.
Bunu yapabilmek için benzeri tüm durumlar için de gerektiği gibi bir orta yol,
Arâf Suresindeki tanımla ârifler, yani fikir haysiyetini haiz düşünürler,
aydınlar, âlimler gerekmekte. Karşıt olguları ve duruşları aşan, itidal üzere
ve mümkün olduğunca nesnel bakışa sahip şahsiyetler. Ne var ki düşüncenin
siyasalla sınırlı ve siyasala bağımlı olduğu bir vasatta bu nesnelliği sağlamak
oldukça güç. Elbette ki bu insafa ve haysiyete sahip tarihçiler ve düşünürler
de yok değil.
–
İTC’nin yönetimi devralması ile birlikte “sopalı seçim” denilen, kimin
kazanacağı önceden bilinen seçimler dönemi başlıyor. Bu dönem 1950 seçimlerine
kadar da sürüyor. Bu dönem, İT Cemiyetine muhalif olanların suikastlarla
öldürüldüğü, suikast olmazsa idam cezası ile yok edildiği, istibdata karşı
çıktığını iddia edenlerin istibdat yönetiminden daha katı uygulamaları icra
ettiği, hafiyeciliğin Abdülhamit döneminin de üzerinde katbekat güçlü olduğu
bir dönem. Bu uygulamaların cumhuriyet döneminde de devam etiğini görüyoruz.
Sebahattin Ali, Nazım Hikmet, Necip Fazıl, Kemal Tahir ve benzerlerinin
yaşadıkları bu öğretinin devamı. Dolayısıyla İTC’nin özgürlük, hukuk, adalet
söyleminin kullanışlı birer araçtan ibaret olduğunu söylemek yanlış olmaz
sanırım. Devleti yönetememelerine bakınca ise ne kadro ne de akıl olarak buna
hazır olmadıklarını söyleyebilir miyiz?
–
Kurtarıcıların cesaretli ama yetersiz oldukları bu süreçler, benzeri
şartlardaki birçok ülkede yaşandı. Durumun zarureti olarak bunlar daha çok
asker veya asker kökenli kişilerdi ve bakış açıları da askeri bir bakış
açısıyla sınırlıydı. Bu ise toplumu derinlemesine bir kavrayıştan oldukça
uzaktır. Bu niteliğe sahip olan şahsiyetler ise, sözleri dinlenilmek şöyle
dursun, insafsızca harcanmıştır. Mesela Hüseyin Avni, Mehmet Akif, Halide Edip
ve hatta Kâzım Karabekir gibi.
İttihatçılara
gelince, onlar zaten bir süre doğrudan iktidarı üstlenmekten uzak durdular;
doğrusu buna cesaret edemediler. Bir süre ise iktidarı Mahmud Şevket Paşa ve
onun katlinin akabinde ise Said Halim Paşa’nın sadrazamlığında sürdürdüler ve
ancak 1917 yılında, yani iktidarlarının son senesinde, o da Said Halim Paşa’nın
istifasıyla yönetimi doğrudan üstleneceklerdir. Gerçi Said Halim Paşa da
İttihatçılara yakındır ama hiçbir zaman İttihatçı merkezden birisi olmamıştır.
Esasında ise her ne kadar salt İttihatçıların memlekete muhtemel zararlarını
telafi için bu noktalarda durduğunu söylese de, özellikle kendisine ve padişaha
karşı yapılan bir emrivakiyle savaşa girilmesini asla kabullenmemeliydi. Bu
hatası kendisinin ölümüne yol açtığı gibi, Türkiye siyasetini de oldukça muhtaç
olduğu sivil ve entelektüel bir siyasetçiden yoksun kılmıştır.
–
Batıcılar ve Türkçüler arasında ise batıcılar daha tutarlı değil mi? Türkçülerin
ilk öğretmenleri Macar Vambery, Polonya’dan ihraç paşalar, Selanik ve
İstanbul’da mukim çok sayıda Yahudi, mason vs. Turan kelimesini literatüre
Vambery sokuyor. Moiz Cohen ünlü bir Türkçü ve Tekin Alp adını kullanıyor, onun
en yakın arkadaşı Ziya Gökalp, Ziya Gökalp’in en yakını ise Ömer Seyfettin.
Büyük bir travma olmalı bu! Batıcılar ise dümdüz. Yok say, reddet,
kurtul!
–
Batıcılar daha rahat, düşünsel ve aidiyet çelişkileri açısından. Onların asıl
sorunu mekteplerde Fransızcanın okutulması, daha doğrusu Batılılaşma sürecinin
seyrinin Fransızlar ve Fransız Devrimi yoluyla izlenmesi. Çünkü çok sert, din
(Kilise) karşıtı ve maddeci bir cereyan Fransız devrimciliği. Dolayısıyla
benzer bir seyir Osmanlı’da da izlenmeye çalışılıyor. İngiltere çok sonra tanınmaya
başlanıyor ve daha çok düşman olarak addediliyor. Almanya ise yine geç ve büyük
ölçüde subaylar tarafından tanınıyor. Böylece aydınlar daha çok Fransız,
subaylar ise Alman çizgisinde. M. Kemal ve ekibi, yani Enver’in reddettiği art
saftaki İttihatçılar ise, Fransız aydınlanmasını ve laikliği esas almaktalar.
Oysa İngiltere kadar Almanya’da da bu tür bir aydınlanma ve laiklik çizgisi
yok. Sonuçta bu eğilimin galebesi ve ülkeye hâkim olması, Osmanlı
modernleşmesini reddettiği gibi, Türk modernleşmesini de bu sert çizgi üzerinde
sürdürdü ve bu da toplumdaki bölünmüşlüğü daha da keskinleştirdi. Üstelik
aydınlanma, sol ve sosyalizm gibi eğilimler de daha çok bu çizgi üzerinden
yürüdüğü için geniş çevrelerin tepkisiyle karşılandı ve mümkün veya muhtemel olumlu
etkileri de reddedildi.
– 1.
Dünya savaşının kaybedilmesi sonrası ise İTC’nin vatansever yöneticileri Alman
zırhlıları ile ülkeyi terk ediyor. Bazısı Ermeniler tarafından yurt dışında
öldürülüyor. İTC’nin en kudretli paşası Enver ise başka bir rüyaya yelken açmak
üzere Yeşil Ordu hülyasıyla Rus himayesine giriyor. “Vatanseverlik” iddiasıyla
yola çıkmış bir hareket için hazin bir son. Ama ülkenin ve insanların ödediği
ve halen ödemeye devam ettiği bedel düşünülünce daha kötü durumlar da
var.
–
Evet, İmparatorluğu kurtarma düşü oldukça trajik bir biçimde sonuçlandı.
Belki de farkında olunmadan kendi ideolojilerinin olası amacını
gerçekleştirdiler: Ulusal bir devleti. Zira bu düşün, imparatorluk yıkılmadan
gerçekleşmesi mümkün değildi. Farklı çözümler bulunabilirdi elbette; federatif
veya konfederal modeller. Ama Jön Türklerin zihnindeki yegâne model,
Fransız ulusalcılığıydı. Oysa Fransız ulusallığı, imparatorluğu dağıtmaksızın
gerçekleştirildi. Sadece yönetim biçimi değiştirildi ve imparatorun tebaası
yurttaşlara dönüştürüldü. Ama Osmanlı’nın oldukça karmaşık nüfus yapısının, bir
daralmaya ve homojenleşmeye uğratılmaksızın dönüştürülmesi çok zordu. Bunun
için Alman ya da İngiliz federalizminden yararlanılabilirdi belki ama bu
zahmetli bir çabayı gerektirmekteydi. Jön Türklerin ise bu
kadar vakti olmadığı gibi, bu kadar derinlikli bir stratejileri de yoktu. Onlar
bir an önce modernleşmeye çalışmaktaydılar ama girişimlerinin hangi felaketlere
yol açacağının farkında bile değillerdi. Onlar ise asıl gerekli olan
entelektüel bir ferasetten ise oldukça yoksundular. Modernleşme ise özgün bir
girişimi gerektirmekteydi. Salt kurumları veya kültürü taşımakla elde
edilebilecek bir meta değildi. Tabi ki askerî bir cesarete sahiptiler. Ama
toplumu değiştirme çabası savaşla asla benzeşmez.
–
Doğrusu benim İttihat ve Terakki dönemi ile ilgili merak ettiğim iki ilişki
var. Birincisi Mehmet Akif – İT ilişkisi ikincisi ise Mustafa Kemal’le örgütün
ilişkisi. Mustafa Kemal İT’den uzak duruyor ve hatta Cemiyet çevresinde Padişah
yanlısı olarak biliniyor sanırım. Vahdettin’in Mustafa Kemal’i Anadolu’ya
göndermesinin nedenlerinden biri de İttihatçı bir yafta ile kirlenmemiş olması
diyorsunuz kitabınızda. Mehmet Akif ise cemiyete mesafeli ama Teşkilatı
Mahsusa’da görev alıp Arap coğrafyasında faaliyetler de sürdürüyor…
–
Akif’i harekete geçiren, İstiklal Marşında dile getirdiği
toplumsal sorumluluk duygusu. O, çökmekte olan imparatorluğun karşısında
sorumsuzca yakınmalarla yetinemezdi. Ama sonuçta fiilî anlamda çöktü imparatorluk.
Ortaya çıkarılan, Jön Türklerin ulusal daralmışlığı ise Akif’in hayali
değildi. Dolayısıyla çöken imparatorlukla beraber Akif de çöktü ve artık sadece
ölümünü bekleyen bir yılgınlık içerisine girdi. Bir suçlu gibi izlendiği
ülkeden bile uzaklaştı. Çünkü onun dizeleri, sadece istiklale değil, özgürlüğe
de adanmıştı. İstiklal sağlansa da özgürlük şartlarında bir değişme olmamış ve
hatta daha da kötüleşmişti. Kendilerinden istenilen hâlâ bir köle gibi itaat
edilmesi, olan biten karşısında suskun kalınmasıydı. O ise suskun kalmayı
kendisine yediremediği için çareyi uzaklaşmakta buldu. Kendisini ölüme doğru
götüren sessiz bir protestoydu yaptığı.
Mustafa
Kemal ise İttihatçıların adeta bir idolü olan Enver tarafından sevilmiyordu.
Belki de karşılıklı bir hoşnutsuzluktur söz konusu olan. Bir iktidar kavgasının
erkenden başlayan hissiyatı, tarafları kamplaştırmış olabilir. Enver’in oldukça
genç yaşta yakaladığı iktidar, sözünü sakınmayan Kemal’i Cemiyet’ten uzak
tutmasına yol açıyor. Bu ise rakibinin iktidarının yollarını döşüyor.
İstanbul’un işgale uğradığı yıllarda Anadolu’daki kargaşayı ve sosyalist
kalkışımları durduracak, ismi İttihatçılıkla kirlenmemiş birisi arandığında
onun adı akla geliyor. Onun adı üzerinde, birkaç yıl önce Almanya seyahati
sırasında yaverliğini yaptığı Padişah kadar, Genelkurmay ve İngilizler de
mutabık kalıyor ve bu mutabakat üzerine oldukça geniş yetkilerle ve maiyetle
Anadolu’ya gönderiliyor.
–
Kurtuluş savaşı sonrasında savaş aktörlerinin tasfiye edildiğini görüyoruz.
Kazım Karabekir, Rauf Orbay gibi komutanlar savaş sonrası çok partili hayat
oyunlarında, Çerkez Ethem gibi milisler ise daha öncesinde sahadan
uzaklaştırılıyor. Vehbi KOÇ “Hayat Hikâyem” adlı kitabında Ankara Garında
Atatürk’le birlikte Çerkez Ethem’i heyecanla karşıladıklarını, büyük bir
nümayiş yapıldığını anlatıyor. Devamında ise Çerkez Ethem’in bir “hain” olarak
İngilizlere sığındığını biliyoruz!
–
Tabi o dönem M. Kemal’in Ankara’ya yeni geldiği, henüz kendi liderliğindeki bir
ordunun teşkil edilemediği ve hatta Ankara’nın çete saldırıları karşısında bile
savunmasız kaldığı günler. Öyle ki ciddi bir milis gücü olan Çerkez Ethem’e
başvuruluyor ve Yunanlılara karşı savaşan Ethem adeta bir kurtarıcı gibi
Ankara’ya gelerek, saldırganları bertaraf ediyor. Ama iktidar kavgası
içerisinde olanlar, muhtemel rakipleri karşısında, bu tür borçluluklar
nedeniyle bir vefa duygusuna sahip değildirler. Neticede M. Kemal de, bağımsız
bir ordu teşkili esnasında bu ordunun komutasına tabi olmamakta direnen Ethem’i
tasfiye etmekten çekinmez. Kuşkusuz kendince haklı tarafları vardır. Ama
Ethem’in bir hain olmadığı da apaçıktır.
–
Anadolu’nun işgal edilmesinin barış şartlarını Ankara Hükümetine kabul
ettirebilmek için İngilizler tarafından planlandığını söylüyorsunuz. Dahası
İtalyanlarla sıcak temas olmaması, Fransızlarla yaşanan düşük yoğunluklu
çatışma ve bu iki ülkenin Yunanlılara karşı Ankara Hükümetini
desteklediklerini, İngilizlerin ise şartlar kıvama geldiğinde Yunanlılardan
desteğini çekerek yenilmelerini kolaylaştırdığını anlatıyorsunuz. Bu “Milli
Zafer” miti karşısında çoğumuzun inanmak istemeyeceği bir örgü.
–
Tüm bu sürecin bir kurgu olmasını söylemek istemiyorum elbette. Ama
İngilizlerin müzakere masasına doğrudan İmparatorluğu temsil eden bir güç
yerine, daha şimdiden ulusallığı temsile hazır, dolayısıyla da elindeki
avantajların birçoğundan vaz geçmiş bir kesimle oturmak isteyecekleri
ortadadır. Bu sürecin aktörü olan İngilizlerin üç temel amacı vardır.
Mezopotamya petrollerini güvence altına almak, Osmanlı’dan kalan toprakları
Sovyet yayılmacılığının etkisinden kurtarmak ve Hindistan politikalarını
rahatlatacak olan hilafetin lağvı. Beri yandan ulusalcıların da İmparatorluğun
parçalanmasını ve kendi egemenliklerini meşrulaştıracak bir zafere ihtiyacı
vardır. Fransızlar ve İtalyanlar ise daha en başından yapılan anlaşmalar ve
verilen tavizlerle Anadolu’dan çekilmişlerdir. İngilizlerin teşvikiyle
Anadolu’ya çıkan Yunanlılar hezimete uğrar ve bundan bir “kurtuluş savaşı”
mitosu üretilir. Tabi meseleye böyle bakmak, ulusalcı efsanelerin eğitimiyle
yetişmiş bizler için kabulü biraz güç bir bakış ama mitosun çözülmesinin düğümü
de bu efsaneye karşı eleştirel bir yaklaşımı gerektiriyor. Bu konuda gerek
İdris Küçükömer’in, gerekse Fikret Başkaya’nın çalışmaları konuyu daha geniş
bir biçimde irdelemektedir.
–
Cumhuriyetin ilanından sonra ise bambaşka bir süreç yaşıyor ülke. Yazı ve
Kılık-Kıyafet gibi sınırları zorlayan değişikliklerin yanında sistemi tamamıyla
Avrupa’ya bağlanmış, taklitçi ve tabanı olmayan düzenlemelere gidiliyor. Gelişen
tepkiler, bir savunma refleksi olarak İstiklal Mahkemelerini doğuruyor. Pierre
Jean Luizard’ın Bilgi Üniversitesi Yayınlarından çıkan “İslam Topraklarında
Otoriter Rejimler” kitabı tam da bunu anlatıyor. Sadece Türkiye genelinde değil
İslam coğrafyasında bir program çerçevesinde aynı adımlar atılıyor. Suriye,
İran, Mısır, Irak, Tunus, Cezayir, Afganistan ve Pakistan aynı süreçleri
neredeyse birebir yaşıyor. Bu organize süreç/ler dışarıdan bir el tarafından
yönetiliyor diyebilir miyiz?
–
S. Sayyıd’ın Fundemantalizm Korkusu, İslam dünyası için Kemalizm
modelinin etkilerini oldukça geniş bir çerçevede irdelemekte. Esasında
süregitmekte olan Osmanlı modernleşmesi daha olumlu bir modernleşme çizgisi
üretebilecekken, Kemalizm’in toplumsal gerçekliği hiçe sayan oldukça köktenci
Batılılaşma çizgisi toplumu hiç de istenilen noktalara taşıyamadığı gibi,
otoriteryan bir tebaa olma vasfından, yani edilgenlikten de çıkaramamıştır.
Esasında bu, çok da umursanan bir yön de değildir. Öyle ki yüzyıl geçmesine
rağmen hemen hemen aynı meseleleri konuşmaktayız. Toplumu etkinleştirmek
egemenler açısından hâlâ korkutucu bir düşünce. Toplum etkinleşemediği sürece
ise, modernleşmek salt araçsal bir alımlama biçimi olmaktan öte bir anlam
taşımamakta. Toplumun etkinleşmesi ise onu aktörleştiren, etrafında ne olup
bittiğiyle doğrudan ilgilenen ve bu konuda tepkiler oluşturan bir konuma
yükselmesi anlamına gelmekte. Bunu ise ne Osmanlı egemenleri istemişti, ne de
Cumhuriyet egemenleri. Oysa arzuladıkları modernleşme için bu olmazsa olmaz bir
şarttı. Ama onlar modernleşme çizgisini kendi egemenliklerinin sınırları
içerisinde tutmaya çalıştılar. Bu anlamda Osmanlıların hilafetçiliği kadar
Kemalist ulusalcıların Cumhuriyetçiliği de bütünüyle birer iktidarı elde tutma
stratejisiydi. Tabi her şeye rağmen ortaya konulan yarım yamalak bir model,
Batılı güçlerin de desteğiyle İslam dünyası, özellikle de Osmanlı havzası için
bir modernleşme misaline dönüştürüldü. Bu, aynı zamanda komünizmden uzak
tutulmaları için de cari emperyal bir stratejiydi.
–
Sonuç olarak şöyle söyleyebilir miyiz? Selçukludan Osmanlıya, İttihat ve
Terakkiden yeni Cumhuriyete kadar yaşananlar kutsal devlet / devlet baba
imgesinin; Orta Asya’dan bugüne genlerimizde kodlanan kutsal alanların
doğurduğu sonuçtur. Kazananlar ve kaybedenler tersyüz edilse yaşananlar şekli
değişiklikler dışında çok fark etmez?
–
Kabaca da olsa böylesi bir gerçeklikten söz etmek mümkün elbette. Türkler
daha 9. yüzyıldan itibaren İslam dünyasına askerî bir güç olarak dahil oldular
ve saray entrikaları yoluyla iktidarda etkinleştiler ve hatta Abbasi
halifelerini bir kenara iterek kendi egemenliklerini oluşturdular. Pers yönetim
geleneğiyle de tahkim edilen bu süreçte iktidar, tüm toplumsal güçleri hiç
olmadığı kadar bu merkezî gücün ellerine verecektir. Bu ise toplumsal güçlerin
zayıfladığı ve daha kolay yönetildiği bir geleneği başlatacaktır. Toplumsal
özerkliklerin oldukça zayıflatıldığı bu durum, Osmanlılar tarafından da
sürdürülerek Cumhuriyete devredilmiştir. Cumhuriyet de oldukça akıl almaz birçok
girişimini bu toplumsal kolaylık üzerinde icra edebilmiştir. Laisizmi
ilkeleştiren M. Kemal de devletin ve yöneticinin kutsandığı bu geleneğin
dışında değildir. Ve hatta daha hayatındayken kendi heykellerini diktirecek
kadar da pervasızdır.
Belki
bu, bir tür modernleşme stratejisi bir tür kutsallık yıkımı olarak da mütalaa
edilebilir ama sonuçta yepyeni bir kutsallaşma süreci ve etkisi yarattığı da
ortadadır. Bu nedenle değil midir ki Türkiye, aradan geçen yüzyıllık sürece
rağmen ne bu tür kutsallık telakkilerini tasfiye edebilmiş, ne de Cumhuriyet
rejiminden çıkarak bir söylem olarak ileri sürülen demokrasiye geçebilmiştir.
Demokrasi de nihai bir çare değildir kuşkusuz ama toplumun daha
etkinleştirildiği ve siyasete katılımın biçimsellikten çıkarak bir ölçüde de
olsa sahicileştiği bir aşamadır. Ne var ki bu, egemenler ve seçkinler değişse
de zihniyetin değişmediği, Anayasanın kutsanmış bir kişiselliğin ideolojisine
dayandırıldığı ve bunların tartışılmaz kılındığı, siyasetin salt yönetim olarak
anlaşıldığı bir vasatta oldukça kabul edilemez bir beklentidir.
(FARKLI
BAKIŞ VE HERTARAF SİTELERİNDE YAYIMLANMIŞTIR)
https://hertaraf.com/haber-umit-aktas-ile-osmanli-cagi-ve-sonrasi-uzerine-soylesen-ustun-bol-6372
https://farklibakis.net/soylesiler/umit-aktas-ile-osmanli-cagi-ve-sonrasi-uzerine/
